Toán tử và Câu lệnh điều kiện

Toán tử và câu lệnh điều kiện cho phép chương trình "suy nghĩ" — so sánh giá trị, đưa ra quyết định, và thực thi code khác nhau tùy tình huống. Đây là nền tảng để xây dựng mọi logic ứng dụng thực tế.

Toán tử số học

a = 17
b = 5

print(a + b)   # Output: 22   — cộng
print(a - b)   # Output: 12   — trừ
print(a * b)   # Output: 85   — nhân
print(a / b)   # Output: 3.4  — chia (luôn trả về float)
print(a // b)  # Output: 3    — chia lấy phần nguyên (floor division)
print(a % b)   # Output: 2    — chia lấy phần dư (modulo)
print(a ** b)  # Output: 1419857 — lũy thừa (17^5)

Ứng dụng thực tế của % và //

# Kiểm tra số chẵn/lẻ
number = 42
if number % 2 == 0:
    print(f"{number} là số chẵn")  # Output: 42 là số chẵn

# Chuyển đổi giây sang giờ:phút:giây
total_seconds = 3723
hours = total_seconds // 3600      # 1
minutes = (total_seconds % 3600) // 60  # 2
seconds = total_seconds % 60       # 3
print(f"{hours}h{minutes}m{seconds}s")  # Output: 1h2m3s

# Phân trang
items_per_page = 10
total_items = 47
total_pages = (total_items + items_per_page - 1) // items_per_page
print(f"Tổng số trang: {total_pages}")  # Output: Tổng số trang: 5

Toán tử so sánh

x = 85
y = 70

print(x == y)   # Output: False  — bằng nhau
print(x != y)   # Output: True   — khác nhau
print(x > y)    # Output: True   — lớn hơn
print(x < y)    # Output: False  — nhỏ hơn
print(x >= 85)  # Output: True   — lớn hơn hoặc bằng
print(x <= 85)  # Output: True   — nhỏ hơn hoặc bằng

# So sánh chuỗi (theo alphabetical order)
print("apple" < "banana")   # Output: True
print("Huấn" == "Huấn")     # Output: True

# Python cho phép so sánh chuỗi (chaining)
score = 75
print(60 <= score <= 100)   # Output: True — rất pythonic!

Toán tử logic

age = 20
score = 85
is_enrolled = True

# and — cả hai phải True
print(age >= 18 and score >= 60)   # Output: True
print(age >= 18 and score >= 90)   # Output: False

# or — ít nhất một phải True
print(score >= 90 or is_enrolled)  # Output: True
print(score >= 90 or score < 0)    # Output: False

# not — đảo ngược
print(not is_enrolled)             # Output: False
print(not (score < 60))            # Output: True

# Short-circuit evaluation — Python dừng sớm khi có thể
# and: nếu vế trái False → không cần kiểm tra vế phải
# or:  nếu vế trái True  → không cần kiểm tra vế phải
value = None
print(value is not None and value > 0)  # False — an toàn, không lỗi

Bảng chân trị

a	b	a and b	a or b	not a
True	True	True	True	False
True	False	False	True	False
False	True	False	True	True
False	False	False	False	True

Toán tử gán

score = 80

score += 5    # score = score + 5 → 85
score -= 10   # score = score - 10 → 75
score *= 2    # score = score * 2 → 150
score //= 3   # score = score // 3 → 50
score **= 2   # score = score ** 2 → 2500
score %= 100  # score = score % 100 → 0

# Multiple assignment
x = y = z = 0  # Gán cùng giá trị cho nhiều biến

# Tuple unpacking
a, b = 10, 20
print(a, b)    # Output: 10 20

a, b = b, a    # Hoán đổi giá trị — không cần biến tạm!
print(a, b)    # Output: 20 10

Câu lệnh if / elif / else

Cú pháp cơ bản

score = 75

if score >= 90:
    print("Xuất sắc")
elif score >= 80:
    print("Giỏi")
elif score >= 70:
    print("Khá")
elif score >= 60:
    print("Trung bình")
else:
    print("Yếu")

# Output: Khá

Indentation quan trọng!

Python dùng indentation (thụt lề) để xác định block code — khác với C/Java dùng {}. Mỗi cấp lùi vào 4 spaces (hoặc 1 tab, nhưng không trộn lẫn).

Ví dụ thực tế: Xếp loại học sinh

def xep_loai(diem_tb: float) -> str:
    """Xếp loại học sinh theo điểm trung bình."""
    if not (0 <= diem_tb <= 10):
        return "Điểm không hợp lệ"

    if diem_tb >= 9.0:
        return "Xuất sắc"
    elif diem_tb >= 8.0:
        return "Giỏi"
    elif diem_tb >= 7.0:
        return "Khá"
    elif diem_tb >= 5.0:
        return "Trung bình"
    else:
        return "Yếu"


# Danh sách học sinh
students = [
    ("Nguyễn Văn An", 9.2),
    ("Trần Thị Bình", 7.8),
    ("Lê Văn Cường", 4.5),
    ("Phạm Thị Dung", 8.1),
]

for name, score in students:
    loai = xep_loai(score)
    print(f"{name}: {score} — {loai}")

# Output:
# Nguyễn Văn An: 9.2 — Xuất sắc
# Trần Thị Bình: 7.8 — Khá
# Lê Văn Cường: 4.5 — Yếu
# Phạm Thị Dung: 8.1 — Giỏi

if lồng nhau (nested if)

age = 20
has_id = True
is_member = False

if age >= 18:
    if has_id:
        if is_member:
            print("Vào cửa miễn phí — thành viên")
        else:
            print("Vào cửa, phí 50k")
    else:
        print("Cần xuất trình CMND/CCCD")
else:
    print("Chưa đủ tuổi")

# Output: Vào cửa, phí 50k

Tránh lồng quá sâu

Nested if quá nhiều cấp làm code khó đọc. Hãy dùng early return hoặc guard clause:

def check_entry(age, has_id, is_member):
    if age < 18:
        return "Chưa đủ tuổi"
    if not has_id:
        return "Cần xuất trình CMND/CCCD"
    if is_member:
        return "Vào cửa miễn phí — thành viên"
    return "Vào cửa, phí 50k"

Ternary (biểu thức điều kiện)

score = 75

# Cú pháp: <giá_trị_nếu_true> if <điều_kiện> else <giá_trị_nếu_false>
result = "Đậu" if score >= 60 else "Rớt"
print(result)  # Output: Đậu

# Rất hữu ích khi gán giá trị
label = "Cao" if score > 80 else ("Trung bình" if score > 60 else "Thấp")
print(label)   # Output: Trung bình

# Dùng trong f-string
print(f"Học sinh {'đậu' if score >= 60 else 'rớt'} kỳ thi")
# Output: Học sinh đậu kỳ thi

Khi nào dùng ternary?

Chỉ dùng cho biểu thức đơn giản. Nếu logic phức tạp, dùng if/else thông thường để dễ đọc hơn.

Pitfall: == vs is

# == so sánh GIÁ TRỊ
a = [1, 2, 3]
b = [1, 2, 3]
print(a == b)   # Output: True — cùng giá trị

# is so sánh IDENTITY (cùng object trong memory)
print(a is b)   # Output: False — hai object khác nhau

# Với số nhỏ và string ngắn, Python cache lại → is có thể True
x = 100
y = 100
print(x is y)   # Output: True (do Python intern small integers)

x = 1000
y = 1000
print(x is y)   # Output: False (số lớn không được intern)

# LUÔN dùng is cho None, True, False
result = None
print(result is None)    # ĐÚNG
print(result == None)    # TRÁNH

flag = True
print(flag is True)      # OK nhưng thường viết chỉ: if flag:

in và not in operator

fruits = ["táo", "chuối", "xoài"]

print("táo" in fruits)        # Output: True
print("cam" not in fruits)    # Output: True

# Với string
email = "user@example.com"
print("@" in email)           # Output: True
print(".com" in email)        # Output: True

# Với dict (kiểm tra key)
student = {"name": "An", "score": 85}
print("name" in student)      # Output: True
print("grade" in student)     # Output: False

Bài tập

Bài 1. Viết hàm tinh_tien_taxi(km: float) -> int tính tiền taxi theo quy tắc:

• 1km đầu: 12,000đ
• Từ km 2 đến km 30: 9,000đ/km
• Từ km 31 trở đi: 8,000đ/km
• Phụ thu đêm (22h-5h): +20%

Hàm nhận thêm tham số is_night: bool = False.

Bài 2. Viết chương trình tính BMI và in kết quả phân loại:

• BMI < 18.5: Thiếu cân
• 18.5 <= BMI < 25: Bình thường
• 25 <= BMI < 30: Thừa cân
• BMI >= 30: Béo phì

Công thức: BMI = weight / (height ** 2) (weight kg, height m).

Bài 3. Viết chương trình kiểm tra một năm có phải năm nhuận không. Năm nhuận khi: chia hết cho 4, NHƯNG nếu chia hết cho 100 thì phải chia hết cho 400.

Bài 4. Giải thích output của đoạn code sau (không chạy, chỉ đọc):

a = "hello"
b = "hello"
c = a

print(a == b)   # ?
print(a is b)   # ?
print(a is c)   # ?
print(a == c)   # ?